Thưa quý thính giả,Chuyên mục Chân dung TNLT xin gửi lời chào tái ngộ đến quý thính giả. Như từng có lời thưa, ngoài tác giả Thúc Lân là người biên soạn chính, chúng tôi hoan nghênh quý cộng tác viên hoặc quý thính giả cung cấp thông tin, hoặc gửi bài viết về các TNLT cho chuyên mục. Mọi tin tức và bài vỡ xin gửi về địa chỉ email: lienlac.dlsn@gmail.com. Tuần này, chúng tôi nhận được bài viết “Đỗ Minh Hiền – người đồng chí bị loại trừ” của Phạm Thanh Nghiên. Mời quý vị cùng theo dõi qua sự trình bày của chính tác giả
Hình từ thẻ căn cước của ông Hiền, chụp trước khi bị bắt khoảng 1 năm
Trong số những tù nhân lương tâm mà tôi biết, Đỗ Minh Hiền là một người không dễ để gọi tên. Ông viết nhiều, nhưng thay vì hướng đến công chúng, Đỗ Minh Hiền đã bày tỏ những điều tâm huyết đến giới cầm quyền mà theo ông, là một cách đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
Không ai biết ông đã viết những gì, ông là ai, cho đến khi Đỗ Minh Hiền “được” chế độ tuyên án tù với tội danh “chống nhà nước”. Vì thế, thật khó để đặt ông vào một danh xưng duy nhất. Gọi ông là đảng viên Cộng sản hay người chống đảng đều có lý. Coi ông là một người bất đồng chính kiến, người hoạt động nhân quyền, hay chẳng là ai trong số đó, cũng không hẳn sai. Nhưng có một sự thật không thể phủ nhận: ở bất cứ giai đoạn nào của cuộc đời, thời chiến cũng như thời bình, khi còn trẻ hay lúc về già, ông đều làm tròn trách nhiệm của một trí thức trước vận mệnh đất nước.
Đỗ Minh Hiền sinh tháng 12 năm 1957 tại Hà Nội, trong một gia đình có đông anh chị em. Năm 1981, ông tốt nghiệp khóa đầu tiên của Khoa Triết học, Đại học Tổng hợp Hà Nội, rồi về làm việc tại Viện Triết học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam).
Năm 1983, Đỗ Minh Hiền nhận lệnh “tổng động viên”, lên đường ra mặt trận, chiến đấu chống quân Trung cộng xâm lược. Do có trình độ đại học, ông được đưa vào đơn vị pháo binh đóng tại biên giới Lạng Sơn, một vị trí chiến đấu không chỉ đòi hỏi lòng dũng cảm mà còn cần kiến thức, sự chính xác trong từng thao tác.
Năm 1985, ông xuất ngũ và trở lại Viện Triết học với tấm Huy chương Chiến sĩ Dũng cảm và bằng khen do Bộ trưởng Quốc phòng Văn Tiến Dũng ký.
Năm 1989, ông kết hôn với một nữ nghiên cứu viên ngành Ngữ văn.
Năm 1990, khi con gái mới bốn tháng tuổi, vợ ông được Viện Hàn lâm cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh để lấy bằng tiến sỹ. Sau đó, để được gần vợ con, ông cũng sang theo diện thực tập sinh tự túc.
Đây chính là cơ duyên để Đỗ Minh Hiền được tận mắt chứng kiến một trong những thời khắc dữ dội nhất của lịch sử Liên Xô.
Sáng sớm 19/8/1991, những âm thanh khác thường dưới phố khiến vợ chồng ông Hiền tỉnh giấc. Vén rèm nhìn xuống từ cửa sổ ký túc xá, họ ngỡ ngàng thấy những đoàn xe quân sự nối nhau trên các tuyến phố của thủ đô Mạc Tư Khoa. Đó là cảnh tượng khác thường của một buổi sớm mai. Hình ảnh Boris Yeltsin đứng trên một chiếc xe bọc thép trước tòa nhà Quốc hội Nga sau đó đã trở thành biểu tượng cho sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết – thành trì lớn nhất của phe cộng sản thế giới.
Giữa khung cảnh ấy, tâm trí Đỗ Minh Hiền hướng về quê hương với một nỗi lo âu không dứt: nếu cái nôi của chủ nghĩa xã hội có thể sụp đổ, tương lai Việt Nam rồi sẽ đi về đâu?
Khi sống tại Nga
Kết thúc chương trình học, vợ chồng ông không trở về nước mà quyết định ở lại Nga. Cuộc mưu sinh xứ người của những trí thức như ông Hiền thời hậu Xô-viết quả là thách thức lớn lao. Từ những con người chỉ biết đến chữ nghĩa, sách vở và công việc nghiên cứu, họ phải học cách thích nghi với một cuộc sống hoàn toàn khác: làm đủ thứ việc để kiếm sống, từ buôn bán, làm dịch vụ cho đến những công việc tay chân.
Sau nhiều năm làm lụng vất vả, năm 2000, họ ra mắt tờ Tin Tức, một trong bốn tờ báo tư nhân phát hành trong cộng đồng người Việt tại Nga thời điểm đó. Có giai đoạn, Tin Tức vượt khỏi biên giới Nga, đến tay đồng hương sinh sống tại Ukraine. Tin Tức không chỉ đơn thuần là chuyện kiếm sống, mà còn là cơ hội để ông tiếp tục làm công việc trí thức của mình.
Mỗi ngày ông Hiền làm việc hơn mười tiếng, từ dịch tin, biên tập, đánh máy cho đến in ấn. Phần lớn nội dung của Tin Tức là những tin thời sự, hình sự chọn lọc từ nguồn báo trong nước cùng với những tin về hoạt động làm ăn, sinh sống của cộng đồng người Việt tại Nga.
Công việc phía sau một tờ báo nhỏ cũng đòi hỏi rất nhiều tâm sức. Vợ ông quán xuyến các khoản chi phí để tờ báo có thể vận hành, từ tiền công cho người gửi tin ở Việt Nam đến người phụ trách đưa báo đến tay độc giả tại Nga. Công việc làm báo giúp ông tiếp tục gắn bó với những vấn đề của Việt Nam, dù đang sống cách quê nhà hàng nghìn cây số.
Năm 2012, khi báo giấy ngày càng mất chỗ đứng trước sự phát triển của Internet, việc duy trì tờ Tin Tức trở nên khó khăn hơn. Sau hơn hai mươi năm sống và làm việc ở Nga, ông quyết định đưa vợ con trở về nước.
Còn tiếp
(Chú thích: Bài viết sử dụng một số chi tiết được cung cấp bởi bạn tù và người quen của ông Đỗ Minh Hiền, cùng những tài liệu được tác giả thu thập, đối chiếu từ các nguồn công khai.)
Tháng Tám, 2026.
Phạm Thanh Nghiên.
Mời thính giả tiếp tục theo dõi phần 2 vào kỳ sau
