Kính thưa quý thính giả, trong chuyến công tác tại Hoa Kỳ từ ngày 20 đến 23 tháng 9 năm 2026, Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước Tô Lâm đã xuất hiện tại diễn đàn Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc và Hiệp hội Chính sách Đối ngoại Hoa Kỳ với những thông điệp đẹp đẽ về hòa bình, luật pháp quốc tế, công bằng, quyền con người và hòa giải. Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ lời nói ấy có hay hay không? Vấn đề là khi đem những lời nói tại New York đối chiếu với những gì đang xảy ra tại Việt Nam, người ta nhìn thấy gì? Mời quý thính giả nghe phần bình luận của Giao Phương Trần, thành viên ban biên tập đài ĐLSN với tựa đề: “Mỹ Du – Những Lời Đẹp Và Khoảng Cách Với Sự Thật”, qua sự trình bày của Miên Dương để tiếp nối chương trình tối nay.
Có những bài diễn văn nghe xong người ta muốn vỗ tay. Nhưng cũng có những bài diễn văn càng vỗ tay, càng nên mở hồ sơ ra đọc.
Tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc khóa 81 ở New York ngày 22 tháng 9, ông Tô Lâm nói về một trật tự quốc tế “công bằng, dân chủ và bao trùm hơn”; kêu gọi tôn trọng Hiến chương Liên Hiệp Quốc và luật pháp quốc tế một cách “đầy đủ, nhất quán”; rồi khẳng định Việt Nam, với tư cách thành viên Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc, đề cao việc “thúc đẩy, bảo vệ quyền con người.”
Nghe qua, thật khó tìm được chữ nào để phản đối. Công bằng, dân chủ, nhân quyền, pháp luật, hòa bình — toàn những món hàng rất đẹp trên quầy ngoại giao. Chỉ tiếc rằng điều cần hỏi không phải ông Tô Lâm nói gì ở New York, mà là người Việt Nam đang được hưởng bao nhiêu trong số những điều ấy ở Hà Nội, Sài Gòn, Nghệ An hay Đắk Lắk?
Human Rights Watch cho biết trong chín tháng đầu năm 2026, ít nhất 28 nhà hoạt động đã bị kết án nhiều năm tù và ít nhất 39 người khác bị bắt vì những hoạt động hoặc phát biểu phê phán chính quyền. Tổ chức này cũng ước tính Việt Nam hiện có hơn 160 tù nhân chính trị. Đây là số liệu và cách phân loại của Human Rights Watch, không phải cách gọi được chính quyền Việt Nam thừa nhận.
Tháng 7 năm nay, Hoàng Thị Hồng Thái bị kết án sáu năm tù theo Điều 117. Human Rights Watch cho rằng vụ án xuất phát từ những phát biểu trên mạng xã hội chỉ trích chính quyền. Cũng trong năm 2026, năm người liên quan đến việc xuất bản một cuốn sách về Hồ Chí Minh bị bắt và điều tra theo Điều 117.
Vậy thì câu hỏi xin được gửi từ Việt Nam sang New York: Nếu một trật tự quốc tế phải “dân chủ và bao trùm”, tại sao quyền bày tỏ những quan điểm trái chiều ngay trong nước lại tiếp tục là vấn đề gây tranh cãi? Nếu quyền con người phải được bảo vệ, thì trước hết quyền ấy phải hiện diện trong đời sống của người dân, chứ đâu thể chỉ xuất hiện trong bài diễn văn của ông Tô Lâm tại diễn đàn Liên Hiệp Quốc.
Đáng chú ý hơn, chính các cơ chế nhân quyền của Liên Hiệp Quốc cũng đã nêu quan ngại. Tháng 6 năm 2026, các chuyên gia LHQ gửi dữ liệu tới Việt Nam về những sửa đổi liên quan nghề luật sư, cho rằng một số quy định có thể không phù hợp với chuẩn mực quốc tế về tính độc lập của luật sư và quyền được trợ giúp pháp lý hiệu quả.
Thành thử có một nghịch cảnh khá lạ. Ở New York, ông Tô Lâm nói về luật pháp quốc tế. Ở trong nước, chính các chuyên gia của Liên Hiệp Quốc lại đặt câu hỏi về những quy định có thể ảnh hưởng đến quyền xét xử công bằng.
Ông Tô Lâm còn nói rằng phát triển phải “lấy con người làm trung tâm, không để ai bị bỏ lại phía sau.” Đây là một mục tiêu đáng được ghi nhận. Nhưng một con người không chỉ cần cơm ăn, áo mặc, đường sá hay GDP. Con người còn có tiếng nói, niềm tin, quyền hội họp, quyền phản biện và quyền không bị bỏ tù chỉ vì những phát biểu ôn hòa.
Tại Hiệp hội Chính sách Đối ngoại Hoa Kỳ, ông Tô Lâm lại nói đến một điều khác rất đẹp: “hàn gắn và hòa giải” như nền tảng xã hội bền vững trong quan hệ Việt–Mỹ. Ông cũng trân trọng đóng góp của cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ. Đó là một thông điệp đáng chú ý. Nhưng hòa giải thực sự không chỉ là bắt tay cựu chiến binh Mỹ hay ca ngợi thành công của người Việt ở Silicon Valley. Hòa giải còn đòi hỏi khả năng chấp nhận những người Việt có quan điểm lịch sử và chính trị khác với nhà nước.
Một dân tộc không thể hòa giải bằng cách yêu cầu một bên được quyền kể lịch sử, còn bên kia chỉ được quyền im lặng. Một đất nước có thể xây thêm xa lộ, cao ốc và nhà máy; nhưng người dân vẫn có quyền hỏi ai kiểm soát quyền lực, ai giám sát người cầm quyền, và giới hạn của quyền tự do phát biểu nằm ở đâu?
Ông nói luật pháp phải được áp dụng nhất quán. Xin đồng ý. Ông nói quyền con người phải được bảo vệ. Cũng xin đồng ý. Ông nói phải xây dựng lòng tin. Lại càng đồng ý. Nhưng lòng tin không sinh ra từ diễn văn. Nó sinh ra khi lời nói và hành động có thể đứng cạnh nhau mà không phải cúi mặt.
New York có thể dành cho một nhà lãnh đạo bục phát biểu, ánh đèn và tiếng vỗ tay. Nhưng sau chuyến bay trở về Hà Nội, những câu nói ấy vẫn còn nằm đó. Và có lẽ câu hỏi khó nhất đối với ông Tô Lâm không phải là Việt Nam sẽ nói gì với thế giới. Mà là: Bao giờ người dân Việt Nam được quyền dùng chính những tiêu chuẩn ấy để hỏi lại những người đang cai trị mình?