Kính thưa quý thính giả, một cổ vật Việt Nam được nhà chức trách Pháp bàn giao về nước là điều đáng mừng. Nhưng đáng tiếc thay, truyền thông nhà nước lại biến một thủ tục giải quyết tang vật thành câu chuyện “Pháp trao trả cổ vật từng lấy của Việt Nam”. Chỉ bằng cách thay vài chữ, người ta đã đánh tráo nguồn gốc món đồ, bóp méo trách nhiệm pháp lý và khơi dậy lòng tự hào dân tộc không đúng chỗ. Mời quý thính giả nghe phần bình luận của Giao Phương Trần, thành viên ban biên tập đài ĐLSN với tựa đề: “Một Cổ Vật Và Hai Câu Chuyện Lịch Sử”, qua sự trình bày của Nguyên Khải để tiếp nối chương trình tối nay.
Một chiếc trống đồng Đông Sơn có niên đại hơn hai ngàn năm được đưa từ Pháp về Việt Nam. Đó là một tin vui đối với những ai trân trọng di sản văn hóa dân tộc. Mỗi cổ vật trở về quê hương đều mang theo một phần ký ức của tổ tiên, một chứng tích về trình độ luyện kim, óc thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Việt cổ.
Nhưng từ một sự kiện đáng mừng đến một câu chuyện bị tô màu tuyên truyền chỉ cách nhau vài chữ.
Giữa câu “Pháp bàn giao một cổ vật bị Hải quan Pháp tịch thu” và câu “Pháp trả lại cổ vật từng lấy của Việt Nam” là hai sự kiện lịch sử hoàn toàn khác nhau. Một bên là hành động thi hành pháp luật đối với một món đồ được đưa vào Pháp qua con đường có vấn đề. Bên kia hàm ý rằng nước Pháp hoặc người Pháp đã lấy cổ vật ấy khỏi Việt Nam trong thời thuộc địa, giữ nó suốt nhiều năm rồi nay mới hoàn trả.
Hai câu chuyện đó không thể nhập làm một.
Nếu cổ vật bị Hải quan Pháp phát giác, tịch thu trong quá trình kiểm soát việc nhập cảng, thì chính quyền Pháp đang ngăn chặn hành vi buôn bán hoặc vận chuyển tài sản văn hóa bất hợp pháp. Sau khi xác định nguồn gốc và hoàn tất thủ tục, họ bàn giao món đồ cho phía Việt Nam. Trong trường hợp ấy, nước Pháp không phải là người đã lấy cổ vật, mà là nơi phát hiện và chặn đứng đường đi của nó.
Muốn nói rằng Pháp “trả lại cổ vật từng lấy của Việt Nam”, trước hết phải chứng minh cổ vật đó đã bị một cơ quan, một đoàn thám hiểm, một viên chức thuộc địa hay một cá nhân người Pháp mang ra khỏi Việt Nam. Phải có hồ sơ về thời điểm món đồ rời Việt Nam, cách thức nó bị lấy đi, ai đã sở hữu và vì sao nhà nước Pháp chịu trách nhiệm hoàn trả.
Nếu không có những dữ kiện ấy, chữ “trả lại” chỉ là một sự suy diễn.
Ngôn ngữ báo chí không phải món đồ trang sức muốn gắn ở đâu cũng được. “Bàn giao” là chuyển một vật đang được cơ quan công quyền quản thủ cho phía có thẩm quyền tiếp nhận. “Hoàn trả” hay “trả lại” hàm ý bên đang giữ đã lấy, nhận hoặc sở hữu vật đó từ bên được trả. Đổi “bàn giao” thành “trả lại” là đổi luôn bản chất sự việc và trách nhiệm của những bên liên quan.
Sự đánh tráo ấy có lợi cho bộ máy tuyên truyền Hà Nội. Nó tạo ra một câu chuyện dễ kích thích tình cảm: thực dân Pháp từng cướp cổ vật của Việt Nam, nay trước vị thế ngày càng cao của đất nước, họ phải mang trả. Nhà cầm quyền từ đó có thể dựng lên hình ảnh một Việt Nam được thế giới kính nể, một nền ngoại giao thành công và một chế độ đang lấy lại những gì ngoại bang từng chiếm đoạt.
Nhưng sự thật có thể ít hào nhoáng hơn nhiều.
Cổ vật ấy có thể đã bị đào trộm, mua bán bất hợp pháp hoặc lén đưa ra khỏi Việt Nam trong một giai đoạn gần đây. Nếu như vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải là vì sao Pháp giữ nó, mà là vì sao một báu vật quốc gia có thể vượt qua nhiều tầng kiểm soát của Việt Nam để lọt ra nước ngoài.
Ai đã khai quật nó? Ai là người thu mua? Ai làm giấy tờ? Ai đưa nó qua biên giới? Những mắt xích nào đã tiếp tay? Tại sao cơ quan bảo vệ di sản trong nước không phát giác, mà phải chờ Hải quan Pháp tịch thu rồi mới có ngày đón cổ vật trở về?
Đó mới là những câu hỏi mà công luận cần đặt ra.
Một guồng máy tuyên truyền khôn ngoan sẽ luôn tìm cách đẩy trách nhiệm ra bên ngoài. Thay vì điều tra đường dây làm thất thoát cổ vật, người ta kể chuyện ngoại bang từng lấy đi. Thay vì nhìn vào lỗ hổng quản trị, người ta tổ chức nghi thức tiếp nhận long trọng. Thay vì công bố hồ sơ xuất xứ của hiện vật, người ta tung ra những hàng tít làm người đọc tưởng rằng đây là kết quả của một cuộc vận động ngoại giao phi thường.
Cổ vật trở về, nhưng sự thật lại bị giữ ở ngoài cửa.
Không ai phủ nhận rằng trong thời thuộc địa, nhiều tài sản văn hóa của các dân tộc Á, Phi đã bị các cường quốc Âu châu mang đi. Việc xác minh nguồn gốc và hoàn trả những hiện vật bị chiếm đoạt là một đòi hỏi chính đáng. Nước Pháp cũng từng đối diện với những yêu cầu như vậy từ nhiều quốc gia.
Chúng ta vui khi một di sản của tổ tiên trở về. Chúng ta cũng ghi nhận hành động của cơ quan Pháp trong việc ngăn chặn lưu thông bất hợp pháp và bàn giao cổ vật cho Việt Nam. Nhưng lòng yêu nước không đòi hỏi chúng ta phải tin một câu chuyện được viết lại. Trái lại, lòng yêu nước chân chính bắt buộc chúng ta phải bảo vệ sự thật, bởi lịch sử một dân tộc không thể được xây dựng bằng những hàng tít nhập nhằng.
Chiếc trống đồng có thể cất lên âm vang từ hơn hai ngàn năm trước. Nhưng muốn nghe đúng tiếng nói của tiền nhân, trước hết chúng ta phải gạt bỏ tiếng ồn của tuyên truyền hôm nay.
Một cổ vật được trao về đúng quê hương là điều đáng quý. Nhưng trả lại cho người dân quyền được biết đúng sự thật còn quan trọng hơn.
VINH DANH TÙ NHÂN LƯƠNG TÂM
Trước khi chia tay trong buổi phát thanh tối nay, kính mời quý thính giả cùng đài ĐLSN nhớ đến Chị Dương Thị Lanh, sinh năm 1982, bị bắt vào ngày 30 tháng 1 năm 2019 với bản án 8 năm tù giam và 2 năm quản chế. Một người Việt đang bị nhà cầm quyền cộng sản giam cầm trong ngục tù vì lòng yêu nước, lẽ phải và sự đóng góp tích cực vào tiến trình dân chủ hóa Việt Nam.
Chương trình phát thanh ĐLSN hôm nay đến đây là chấm dứt, hẹn gặp lại quý thính giả trong chương trình tối mai vào lúc 7 giờ 30. Mọi ý kiến và thắc mắc, xin liên lạc với ban biên tập của đài phát thanh DLSN tại địa chỉ lienlac.dlsn@gmail.com hoặc địa chỉ tại Hoa Kỳ Radio Đáp Lời Sông Núi P.O. Box 610224 San Jose, California 95161. Điện thoại 408 663 9860. Cám ơn quý thính giả đã theo dõi chương trình. Chúc quý vị một đêm thật bình an. Xin mến chào tạm biệt.
